Mevlana-Gel

Gel, Yine Gel !Ne olursan ol, Yine Gel !

İster Kâfir ol , ister putperest ol, ister Mecusi ,

İstersen yüz kere bozmuş ol tövbeni ...

Yine gel ! Bizim dergahımız umutsuzluk kapısı değil;

Umut kapısıdır. Yine gel..

Mevlana Celaleddin RUMİ

Come

Come, come, whoever you are.
Wonderer, worshipper, lover of leaving.
It doesn't matter.
Ours is not a caravan of despair.
Come, even if you have broken your vow
a thousand times
Come, yet again, come, come.

Mevlana

HATIRLA AMA

Bir tatlı ömür gibi gitmeye niyetlendin,

ayrılık atına eyer vurdun inadına.

Ama bizi unutma, hatırla ama.

Sana temiz dostlar, iyi dostlar,bağdaş dostlar

yeryüzünde de var gökyüzünde de var.

Eski dostla ettiğin yemini, hatırla ama.

Sen her gece ay değirmisini başına yastık edince yollarda,

dizimde yattığın geceleri hatırla ama.

Sen ey, hüsrev'i kendine kul, Şirin gibi bir nice güzeli esir eden,

aşkının ateşiyle tıpkı Ferhat gibi

benim ayrılık dağını delmede olduğumu, hatırla ama.

Bir deniz kesilen gözlerimin kıyısında

bir aşk ovasını görmüştün hani;

sarfan dallarıyla, ağustos gülleriyle sarmaşdolaş.

Bunu unutma, hatırla ama.

Ey Tebrizli Şems, dinim aşktır benim,

senin yüzünü gördüm göreli,

benim dinim senin yüzünde övünür, ey sevgili.

Bunu unutma, hatırla ama.

Mevlana

Mevlana and LOVE

Mevlana, who considered every kind of perfection in love only, write all his works on love. For, love i the basis and essence of life. The reason for the creation of the universe is love. Furthermore , God's saying, 'If you were not, I wouldn't hae created those skies" indicates that the sole purpose of creating the universe is God's love for the Prophet Muhammed. Since the origin of the creating is love. Love of God, which is the highest points of life, is the most precious thing. Starting from the point , Mevlana renounced this divine love in thousands of verses. It is possible to classify his thoughts on love under four hedings: comparison between intellect and love/ ascendancy and value of love which is for mortal beings; and finally, the pitiable situation of those who have not a share in love.
In sufi thought, intellect and science are incompetent in comprehending metaphysical realities. They may lead a man to a certain point, but not to the target. However, if a man has wings of love , he becomes lofty in a way that he can never imagine. Just as was the case in the night journey (Miraj/ in wich the prophet Muhammed is related t have ascended from Jerusalem to Heaven, after having been conveyed to the former from Mecca upon the beast named buraq)... In that holy night , while the Prophet and Gabriel were ascending through the levels of ky , Gabriel stopped suddenly when they arrived in Sidrat al Munteha (the lote-tree in seventh Heaven, beyond which neither angel nor prophet passes , and which shades the water and Paradise) and said , ' I will burn up if I go a step further' . But the Prophet Muhammed passed the sidrah and came closer to God; now he was at a point of " aw adna" (The Qur'an , 53/9), which is the last point of being closer to God. Sidrat al Munteha is the last point where angels and prophets could go . In another words, it is the places where everything ends except the Divine Order (Amr-i Ilahi) . So , Sufis consider Gabriel as the symbol of human conception, science and intellect , and the Prophet Muhammed as the pattern of heart and love that transcends the restricted limits of science and intellect.
He points this as follows:
" When a man's understanding has been his tacher, after this the undersaning becomes his pupil.
The understanding says, like Gabriel, 'O Ahmad (Muhammed), if I take one (more) step , it will burn me; Leave me, henceforth advance (alone): this is my limit, O Sultan of soul ! " (Mesnevi , I / 1112-14)
Hence, Mevlana considered love as a state of whih every sufi must have experience. He is of the opinion that the heart that is drowned in God , the Beloved One, with love is precious and preferable. (Mesnevi,I/1853). Man , like Gabriel, canot reach God with his intellect , anstops on the half way. If we consider the distance between God and man as a sea , then intellect is a swimmer in that sea , and love is a ship. Swimming is a pleasant thing , but not enough for a voyage. The swimmer might get tired and be drowned at the end , but he who boards the ship reaches his goal.(Mesnevi IV/1423-27) .
On the other hand , it is a very tiring work to rach God with the renunciation of the world (zuhd) and devoutness (taqva) only. Perhaps, one man is many way achieve this. Thus , this is stated in the following prophetic saying : "Abu Bar (the second caliph after the Prophet Muhammed ) was not considered as superior over the other people because of his fasting and voluntary contribution of his almsgiving only . On the contrary , he was honoured by his strong belief (iman) in his heart." As was stated in this prophetic saying , Abu Bakr is superior to others not only for this prayers, fasting and almsgiving are being put in the scale , it out weighs everything. Hence the essential thing is love. (Fihi Mafih, 325-326)
As a matter of fact , the nature of this love cannot be explained by words, and squeezed between lines. Those who taste it can only appreciate its value:
Someone asked, " What is love?". I answered , " you will know when you become (lost in) me!" (Mecalis-i Saba, 82)
Mevlana's saying "You will kow when you become (lost in ) me!" states that the final stage of reaching God, that is , 'to know, find, become (God)' is only realized by love . Science and intellect may lead to the stage of knowing only. Again Mesnevi says :
"Whatever I say in exposition and explanation of Love, when I come to Love (itself) I am ashamed of that (explanation).
Whilst the pen was making haste in writing , it split upon itself as soon as it came to Love.
In expounding it (Love), the intellect lay down (helplessly) like an ass in the mud; it was Love (alone) that uttered the explanation of love and loverhood.
The proof of the sun is the sun (himself); if require the proof , do not avert your face from him."
(Mesnevi, I/ 112-116)
In the above lines , it is understood that love cannot be described by words, and it is stressed once again that intellect is helpless.
Mevlana stated in Mesnevi that he whose garment was rent by a mighty love was purged of covetousness nd all defect: and love was the physician of all our is and the remedy of our pide and vainglory; an also the earthly body soared the skies through love. By so saying , he clearly indicates that man was cleared off pride, worldly desire , envy, grudge, and many other eil habits through Divine Love only. If those who knew the spiritual world were in the majority in a society, all worldly worries and defects would be removed . On the other hand , Mevlana advisd that just as a man learned a trade to earn a livelihood for the body , we should learn trade to ear the Hereafter, that is , God's forgiveness, again, the earnings of religion were love. (Mesnevi, II/2592-2603)
As Yunus Emre -one of the most famous sufis in Anatolia- said , "The sect of love is a religion to me," Mevlana, too, said :
' Our Prophet 's way is Love,
We are the sons of Love, our mother is Love"
So Mevlana indicates that the essence of the four orthodox sects (namely , The Hanafism, Shafism, Hanbalism, Malikism) is love. What we understood from this is that those who follow the rituals of the religion only are the ones who are not aware of its essence , and busy with the husk. In fact , man must include love in his prayers , and worship God with great sincerity and intimacy.
Mevlana calls the love of God the only real love:
those loves which are for the sake of a colour (outward beauty) are not love: in the end they are a disgrace." Mesnevi , I/214)
" Because the love of the dead is not enduring, because the dead one never comes (back) to us.
(But) love of thliving is every moment fresher than a bud in the sprit and in the wine that increases ife.
Choose the love of Him from whose love all the prophets gained power and glory.
Do not say , "We have no admission to that King." Dealings wiyh the generous are not difficult." (Mesnevi,I/226-230)
"The lover of the whoe are not those who love the part: he that longed for the part failed to attain unto the whole"(Mesnevi, I/2903). With the latter verse, Mevlana indicates that the lovers of God do not value anything but God , and that those direct their love to the worldly things are deprived of God's love. However , sometimes there might be expection of this . If a man is decisive, sincere and in his love for the mortal, then this metaphorical love might lead himto the true love.
"If the lover of that (false) conception be sincere, that metaphor (unreal judgement) will lead him to the reality."
(Mesnevi,I/2861)
There is similar example of this in the Islamic literatures. Mejnun set out for his ove of Laila, but he finally reached the love of God.
But if a man has no share of love, whether it be metaphorical or true, Mevlana reprimands him severely:
"Since you do not fall in love, go and weave...
You have a lot to do, and your body and face have hundreds of different colours.
Since there is no wine of love in your skull.
Go, and lick the dishes of rich people in the kitchen..."
(Rubais,126)
"When love has no care for him, he is left as a bird without wings. Alas for him then!" Mesnevi, I/31)
Mevlana, who found out that the essence of creation and man's exaltation of his worldly body was in love alone, never considered a loveless life as a real life:
"Luck becomes your sweetheart , if it becomes helpful.
Love helps you in your daily routines ,
Consider not the loveless life as life.
For , it will be out of consideration."
(Mecalis-i Sab'a,43)

Sema consists of seven parts

The first part:The dervish with his headdress (his ego's tombstone), his white skirt (his ego's shroud) is by removing his black cloak spiritually born to the truth, he journeys and advances there. At the onset and each stop of the Sema, holding his arms crosswise he represent the number one, and testifies to God's unity. While whirling his arms are open, his right hand directed to the skies ready to receive God's beneficence, looking to his left hand turned toward the earth, he turn from right to left around the heart. This is his way of conveying God's spiritual gift to the people upon whom he looks with the eyes of God. Revolving around the heart, from right to left, he embraces all the mankind, all the creation with affection and love… It starts with an eulogy "Nat-I Serif" to the Prophet, who represents love, and all Prophets before him. To praise them is praising God, who created all of them.The second part is a drum voice, symbolizing God order to the Creation: "Be."The third part is an instrumental improvisation "taksim" with a reed "ney." It represents the first breath which gives life to everything. The Divine Breath.The fourth part is the "dervishes" greetings to each other and their thrice repeated circular walk "Devr-i Veled," with the accompaniment of a music called "peshrev." It symbolize the salutation of soul to soul concealed by shapes and bodies.The fifth part is the Sema (whirling). It consists of four salutes or "Selam"s. At the end of each as in the onset, the dervish testifies by his appearance to God's unity.• The first salute is man's birth to truth by feeling and mind. His complete conception of the existence of God as Creator and his state of creature. • The second salute expresses the rapture of man witnessing the splendor of creation, in front of God's greatness and omnipotence. • The third salute is the transformation of rapture into love and thereby the sacrifice of mind to love. It is a complete submission, it is annihilation of self with in the loved one, it is unity. This state of ecstasy is the highest grade in Buddhism, defined as "Nirvana" and in Islam "Fenafillah." However, the highest rank in Islam is the rank of the Prophet, he is called God's servant first and his messenger afterwards. The aim of Sema is not unbroken ecstasy and loss of conscious thought. At the termination of this salute, he approves again by his appearance, arms crosswise the Unity of God, consciously and feelingly. • The forth salute Just as the Prophet ascends till the "Throne" and then returns to his task on earth, the whirling dervish reaching the state of "Fenafillah," return to his task in creation, to his state of subservience following the termination of his spiritual journey and his ascent. He is a servant of God, of his Books, of his Prophets and all his creation.At the sixth part Sema ends with a reading of the Quran and specially of the verse from sura Bakara 2, verse 115, "Unto God belong the East and the West, and whither over ye turn, you are faced with Him. He is All-Embracing, All-Knowing."The seventh part is a prayer for the repose of the souls of all Prophets and all believers.

MEVLÂNÂ’NIN TEFEKKÜR DÜNYASI VE İNSAN

Doç. Dr. Emine YENİTERZİ

Türk tasavvuf kültürünün müstesna şahsiyetlerinden biri olan Mevlânâ; yalnızca bir gönül eğitimcisi ve şair değil, aynı zamanda insanoğlunun çağlar boyunca üzerinde tartıştığı konulara çözümler sunan âlim bir mütefekkirdir. Onun tefekkür dünyası incelendiği zaman odak noktasının insan olduğu görülür. Altmış bin beytin üzerindeki eserlerinde Mevlânâ; bize hep mükemmel insan reçetesini sunar; güzel ahlâk sahibi, dürüst, çalışkan, alçak gönüllü, hoşgörülü, kısaca örnek insan olmanın yollarını anlatır. Özellikle Mesnevî’nin; kendisiyle, yaratıcısıyla ve dış dünyadaki bütün varlıklarla barışık, huzurlu ve mutlu insan olmanın tarifi üzerine kurulduğu açıkça müşahede edilir. “Dinle neyden kim şikâyet etmede. Ayrılıklardan hikâyet etmede” sözleriyle başlayan Mesnevî’de ruhlar âleminden dünyaya gelen insana; dünya yolculuğunun gâyesi, karşılaşacağı pürüzler, hedefine ulaşmasına mani olan engeller, insanın gerçek mahiyetini keşfedebilmesi için ihtiyaç duyduğu anahtar bilgiler, dünya ve âhiret mutluluğuna kavuşmasını temin eden ipuçları her birinin sonunda mutlaka bir hisse çıkarılması gereken hikâyelerle dile getirilir. “Allah saklasın, bunu masal sanma. Bizim hâlimizdir, insanların hikâyesidir.” (Mesnevî, I:3003) sözleriyle bu hikâyelerin özünü anlamamız konusunda bizi ikaz eden Mevlânâ; insanlar için bir imtihan yeri olan bu geçici dünya yolculuğunda hedefe ulaşmak isteyenlere gerçek bir rehber olur.
“Canım bedenimde oldukça Kur’an’ın kuluyum, seçilmiş Muhammed’in yolunun toprağıyım. Birisi, sözlerimden bundan başka bir söz naklederse; ondan da şikâyetçiyim ben, bu sözden de şikâyetçiyim.” ifadesinde düşünce sistemini oluşturan kaynakların Kur’an-ı Kerim ve hadisler olduğunu belirten Mevlânâ, insanı da Kur’an-ı Kerim ve hadis perspektifiyle ele alır. İnsana yeterli ferdiyet imkânı tanımayan vahdet-i vücut akımı ve Yunan felsefesinin aklı esas alan katı düşünce sisteminin tesirlerinden daha farklı olan bu yaklaşımda; insanın mahiyeti ve değeri açıktır. Zira; insan Cenab-ı Hakk’ın yeryüzünde halifesi olarak yaratılan, kulluk sorumluluğunun emanet edildiği yegâne varlıktır. Dolayısıyla fevkalâde değerlidir, “eşref-i mahlûkât”tır. İlk insan Hz. Âdem, meleklerin vakıf olmadığı ilimlerle teçhiz edilmiş, melekler ona secde etmekle emrolunmuşlardır. (Bakara, 2/30-34) “Andolsun ki biz insanoğlunu üstün kıldık.” âyetiyle (İsrâ, 17/70) Cenab-ı Hak insanın diğer yaratılmışlardan üstünlüğünü ilan etmiş, “ahsen-i takvîm” (Tîn, 95/4) üzere en güzel biçimde yaratılan insana kendi ruhundan üfürmüş, bedeni toprakla yoğrulan insan bu İlâhî nefesle kendisine hayatiyet veren ruhunu kazanmıştır. Bu üstünlüklerle dünya hayatına başlayan insana mahsus başka özellikler de “akıl” ve “nefis”tir. Mevlânâ, bu hususu izah ederken insanın diğer canlılardan farklılığını ortaya koyarak, bütün varlıkları üçe ayırır: Birincisi meleklerdir. Bunlar yalnızca akıldan ibarettir, kulluk onların yaratılışlarında mevcuttur, ibadetsiz yaşayamazlar. İkinci sınıf hayvanlardır. Akılları olmadığı için kulluk sorumluluğu da taşımazlar. Yalnızca nefis sahibidirler. Üçüncü grup olan insan ise akıl ve nefisten mürekkeptir. Kulluk sorumluluğu taşıyan insanın âdeta yarısı melek, yarısı hayvan; bir başka deyişle yarısı balık, yarısı yılandır. Her unsur insanı kendi tarafına çeker. Balık yönü onu suya, yılan olan tarafı ise toprağa sürükler. Akıl veya nefis, hangi unsur galip gelirse; insan o gruba dahil olur. (Mesnevî, IV:1518-40; Fîhi Mâfih, 122-123)
İnsan topraktan yaratılan bedenine veya nefsine değil, ebedîlik vasfını Hak’tan alan ruhuna yöneldiği zaman gerçek benliğine ulaşmaya muvaffak olur. “Sen su değilsin, toprak değilsin, başka bir şeysin sen... Balçık dünyadan dışarıdasın, yolculuktasın sen. Kalıp bir arktır, can o arkta akan bengi su; fakat sen, senliğinde kaldıkça ikisinden de haberin yoktur.” (Rubâîler, 205) sözleriyle Allah’ın emanetini yüklenen, yeryüzünde Allah’ın halifesi olmaya lâyık görülen insanın, kendisine bahşedilen bu üstünlüklerin farkında olması istenir. Mevlânâ bu hususu açıkça izah eder: “Allah: ‘Biz hakikaten Âdemoğullarını şereflendirdik.’(İsrâ, 17/70) buyuruyor; biz yeri ve göğü şereflendirdik demiyor. O iş ne göklerin, ne yerlerin ve ne de dağların elinden gelmeyip yalnız insanın elinden geldiğine göre, insan gerçekten çok kötü ve bilgisizdir. Sen eğer: ‘Elimden şu kadar iş geliyor; ama o işi yapamıyorum.’dersen, bunun hiçbir değeri yoktur. Çünkü insanı başka işler için yaratmadılar. Bu tıpkı şuna benzer: Meselâ sen padişahların hazinelerinde bulunan kıymetli çelikten yapılmış bir Hint kılıcını: ‘Ben, bu kılıcı işe yaramaz hâlde bırakmıyorum ve onu birkaç işte kullanıyorum.’diye, getirip kokmuş bir eti doğramak için satır yerine kullanırsan veya bir zerresiyle, yüz tane tencere alınabilecek olan, altından bir tencereyle şalgam pişirirsen veyahut mücevherlerle süslü bir bıçağı, kırık bir kabağı asmak için çivi yerine kullanıp: ‘Ben bu bıçağı işe yaramaz bir hâlde tutmuyorum, ona kabak asıyorum.’dersen yazık olmaz mı ve buna gülünmez mi? Hâlbuki kabağın işi, bir paralık tahtadan veya demirden bir çivi ile de görülür. Yüz dinarlık bir bıçağı, böyle bir işe bağlamak, akıl kârı mıdır? Allah sana pek büyük bir değer vermiştir.” (Fîhi Mâfih, 24-25)
İnsan, varlığına değer veren bu cevheri aramakla sorumludur: “Canında bir can var, o canı ara... Beden dağında bir mücevher var, o mücevherin madenini ara... A yürüyüp giden sûfî gücün yeterse ara; ama dışarıda değil, aradığını kendinde ara...” (Rubâîler, 205) mısralarında vurgulandığı gibi ruhunu İlâhî nefesten alan insan, ancak insanlık ve kulluk şuuruna ulaştığı, akıl ve aşkla nefsinin elinden kurtulduğu zaman gerçek değerini bulacaktır.
İnsanın bu çetin dünya yolculuğunda insanlık şuuruna yükselirken sahip olması veya dikkat etmesi gereken; aşk, gönül, akıl, ilim, ahlâk, ibadet, irade, tevekkül, dünya ve ölüm gibi hususlar hakkında Mevlânâ’nın görüşleri aşağıda belirtilmiştir.
İnsan-Aşk
Diğer tasavvuf erbabı gibi Mevlânâ da, insanın ruhunu yüceltmesinin, olgunluğa ulaşmasının sevgiyle mümkün olduğuna inanır. Zira aşk; hayatın aslı, kâinatın yaratılış sebebidir. Cenab-ı Hakk’ın, Hz. Peygamber’e; “Sen olmasan, sen olmasan; bu gökleri yaratmazdım.” kudsî hadisindeki hitabı, varlık âlemlerinin mayasının sevgi olduğunu belirtirken, (Mesnevî, V:2746-49) bir diğer kudsî hadisteki; “Ben gizli bir hazineydim, bilinmek istedim ve halkı (âlemleri ve insanı) yarattım.” ifadesi de insanın yaratılmasındaki yegâne amacın Allah’ı tanımak, sevmek ve kulluk etmek olduğunu açıkça anlatır. Mademki kâinatın yaratılışı ve devamı sevginin ürünüdür, öyleyse her insan bu sonsuz sevgiden nasibini almalıdır düşüncesinden hareketle Mevlânâ, her insanın bu sevgi dairesine dâhil olmasını hedefler. Ancak bu sevgi; yaratıcıyla, kâinatla ve insanlıkla bütünleşen, hiçbir zaman azalmayan ve zedelenmeyen hakiki bir sevgi olmalıdır. Tasavvufta “kesbî” olarak nitelenen bu sevgi; mecâzî veya beşerî aşk değil, “İlâhî aşk”tır. Yani tümdengelim metoduyla öncelikle iyilik, güzellik ve mükemmelliğin en üst derecesinin yalnızca kendisine has olduğu Cenab-ı Hakk’ı merkeze almak, daha sonra da bu sağlıklı sevgiyi Allah’ın yarattığı her varlığa yöneltmek. Yunus Emre’nin; “Yaratılanı hoş gör Yaratandan ötürü” sözleriyle formüle ettiği bu anlayışı, Mevlânâ da; “Biz pergel gibiyiz. Bir ayağımız din üzerinde sağlamca durur, öteki ayağımız yetmiş iki milleti dolaşır.” sözleriyle dile getirir. Zira öncelikle yaratıcısını seven insan, bu tükenmeyen sevgi kaynağından aldığı enerjiyle bütün insanlığı ve çevreyi sevme gücünü kendisinde bulacak, her insanda fıtraten mevcut olan sevgi duygusunu en olumlu yöne kanalize edecektir.
Yaratıcıyı unutarak; mal, mülk, mevki gibi tuzakları olan dünyaya gönül vermek ise yalnızca bir esarettir, asla sevgi değildir. (Mesnevî, II:132-33) İnsana duyulan beşerî aşk da aşınan türdendir, hatta zamanla nefret ve utanca dönüşebilir. (Mesnevî, I:37-255) Mecazî aşk, istisnaî olarak âşığın tam bir gönül saflığı ve samimiyet içinde olduğu zaman insanı Allah’a ulaştırabilir; tıpkı Mecnun’un Leyla’ya olan aşkıyla yola çıkıp Mevlâ’ya ulaşması gibi. (Mesnevî, I:2861) Ancak bu nadiren rastlanılan bir durumdur. Dolayısıyla insan öncelikle Yaratıcıya gönül vermeli, maddî bağlarla kendisini mahkum etmeden, İlâhî sevgiyle ruhunu yükseltmeye gayret etmelidir.
Gönlünü böyle İlâhî aşka açanların kazançları büyüktür. Çünkü böyle bir sevginin en önemli özelliği insanı tasfiye etmesi, bütün kötü huylarını ıslah etmesidir. Mevlânâ bu konuda çok çarpıcı bir örnek verir: “Eğer şeytan âşık olacak olsa, şüphesiz şeytanlığı gider, melek kesilirdi.” (Mesnevî, VI:3679) Ancak bu sevgiye ulaşmak kolay değildir. Gerçek aşka sahip olmak için birçok derde, belâya sabretmek, zor sınavlardan geçmek gerekir. Çünkü; “Aşk davadır, cefa da şahidi. Şahidin yoksa dava düşer.” (Mesnevî, III:4034) Zira aşk; denizleri çömlek gibi kaynatacak, dağları kum gibi ufalayacak, gökleri parça parça edip yeryüzünü titretecek güce sahiptir. (Mesnevî, V:2744-45) Gerçek âşıklar, sevgisinde azimli olanlar, hamlıktan kurtulup pişmek isteyenler aşkın bu gücünden ve ıstıraplarından korkmamalıdır. Zira görünüşü ateş olan aşk hakikatte öyle bir nurdur ki kendisini aşk ateşine atan insan, Hz. İbrahim gibi kendisini gül bahçelerinde bulacaktır. (Mesnevî, VI:4641-43)
Aşk, insanların hırs, kibir, kıskançlık ve kin gibi olumsuz huylarının yegâne hekimidir. Toplumda İlâhî sevgi ile gönüllerini arındıran insanlar çoğunlukta olduğu zaman, aksaklıklar düzelir, kötülükler sona erer, huzur hâkim olur. Bu hakiki sevgi insanı dünyada mutluluğa kavuştururken, âhireti için de büyük bir kazançtır. Yunus Emre’nin; “Aşk mezhebi dindir bana” sözleriyle belirttiği gibi Mevlânâ da aşkı dinin özü olarak tanımlar. (Mesnevî, II:2618-27) Aşktan nasibi olmayanlar imanın tadına ulaşamayan, yaratılışın sırrını idrak edemeyen, fani benliğini ebediyete yükseltemeyen zavallılardır. Mevlânâ böyle insanları sert bir dille ikaz eder: “Her kim aşk ile yanıp tutuşmamışsa; o, uçmayan, kanatsız bir kuş gibidir.” (Mesnevî, I:31) “Mâdemki âşık olmuyorsun, git yün ör, iplik eğir. Yüz işin var, yüz renge boyanmışsın, yüz rengin var, yüz alacan. Mâdemki kafatasında aşk şarabı yok; var, geliri bol kişilerin mutfağında kâse yala.” (Rubâîler, 126)
İnsan-Gönül
Dinî ve edebî kültürümüzde büyük öneme sahip olan gönül; İlâhî tecellilerin aksettiği Kâbe gibi mukaddes bir mekândır. “Gerçekten de Allah; suretlerinize, mallarınıza bakmaz; fakat ancak gönüllerinize, amellerinize bakar.” hadisinde bildirildiği gibi insandaki gönül, âdeta Cenab-ı Hakk’ın kendisini görmek için baktığı bir aynadır. Mevlânâ bu hususu bir hikâye ile anlatır. Hz. Yusuf’un bir arkadaşı yolculuktan döner. Hz. Yusuf sorar: “Bana ne hediye getirdin?” Arkadaşı cevap verir: “Sende olmayan ne var ki? Senin neye ihtiyacın olabilir? Ama senden daha güzel birisi olmadığından; yüzünü seyretmen için sana bir ayna getirdim.” Cenab-ı Hakk’ın da her şeyi vardır, hiçbir şeye ihtiyacı yoktur. Kul; Allah’ın huzuruna orada kendisini görmesi için parlak bir ayna, yani temiz bir gönül götürmelidir. (Fîhi Mâfih, 285)
Aynı konu Mesnevî’de ele alınırken; insanın kulluk şuuruna yalnızca namaz ve zekat gibi ibadetlerle ulaşamayacağı, ibadetlerin temelinde gönüldeki sevginin bulunması gereği vurgulanır: “Hz. Peygamber: ‘Cenab-ı Hak surete bakmaz, matlûb temiz bir gönüldür.’buyurmuştur. Yani bakılmaya lâyık olan gönül sahipleridir, secdenin sureti ve altın dağıtmak değil. Sen gönlünü gönül sanıp mağrur olmuş, bu yüzden asıl gönül sahiplerini aramaktan uzak kalmışsın. Gönül öyle bir şeydir ki, onun içinde bu yedi gök gibi binlerce sema kaybolur. Yoksa hile ile dolu küçük bir kalbi isteme. Sen huzura yüzlerce çuval altın getirsen, Cenab-ı Hak senden kalb-i selîm ister.” (Mesnevî, V:874-886)
Mevlânâ; “Gönül kirden, süsten temizlenirse, Hak güneşinin nuru orada parıldar.” (Mesnevî, I:35) ifadesinde Hakk’ın sevgisine mazhar olmak için; hırs, kin, riya, yalan, kibir, kıskançlık gibi duygulara ve maddiyata, geçici dünya nimetlerine olan düşkünlüğe gönülde yer vermemek konusunda bizleri uyarır. Zira gönül, iman ve sevgi için yaratılmış; Kâbe gibi, hatta Kâbe’den de mukaddes bir yapıdır. (Fîhi Mâfih, 254) Şehirlere ve köylere sahip olan yalnızca cisimlerin padişahıyken, böyle mamur bir gönle sahip olan ebedî bir saltanata sahiptir, gönüller sultanıdır. (Mesnevî, I:1744) Diğer yandan; “Hangi gönülde senin sevgin gizli değilse, kâfirdir o gönül, Müslüman olamaz. Bir şehirde padişahın heybeti yoksa, yıkılmamışsa bile yıkılmış say o gönlü...” (Rubâîler, 96) mısralarında İlâhî sevgiden nasipsiz gönüller harabelere benzetilir.
“Doğan bembeyaz ve eşsiz olsa da, fare avlıyorsa; o hor ve hakirdir. Fakat baykuş da olsa, padişaha meyli varsa; o yüce bir doğandır, görünüşüne bakma.” (Mesnevî, VI:136-37) ve “Yüreğinde namertlik olduktan sonra, sakal ve bıyığın ancak alay sebebi olur.” (Mesnevî, V:2520) ifadeleriyle insana değer kazandıran özelliğin dış görünüşü değil, gönül âleminin saflığı ve zenginliği olduğu bildirilir.
Gönülle ilgili üzerinde durulan bir başka husus da, Allah sevgisi için yaratılmış bu kutsal mekâna zarar vermenin, gönül kırmanın, insanları incitmenin ne denli bedbahtlık olduğu konusudur. Yunus Emre’nin; “Bir kez gönül kırdın ise bu kıldığın namaz değil” ifadesinin bir benzerini de Mevlânâ dile getirir: “Ahmaklar, mescide (secde edilen yer) hürmet gösterirken, secde edenin kalbini kırmaya çalışırlar. Gerçekteyse ey aptallar; o mecaz, bu hakikattir. Asıl mescit âriflerin gönül evidir. Velilerin gönlü, temiz kişilerin secde ettiği bir mescittir.” (Mesnevî, II:39-41)
Cenab-ı Hakk’ın; “Yere göğe sığmadım, mümin kulumun gönlüne sığdım.” sözleriyle yüceliği ilan edilen gönül hakkında söylenecek sözler nihayetsizdir: “Gönül, göklerden de yüce, göklerden de geniş olmasaydı aya binip de dolaşmazdın şu gönülde. Gönül, pek büyük bir şehir olmasaydı bir padişah sığmazdı oraya, dolaşmazdı o gönülde. A benim canım, gönül şaşılacak bir ormandır; sen de av beyisin şu gönülde. Gönül denizinde binlerce dalgalar coşar, sen de inciler elde edersin şu gönülde. Sustum; çünkü vasıflarını saysam döksem de gönül, düşünceye sığmazsın.” (Dîvân-ı Kebîr, VI:198)
İnsan-Akıl
Mevlânâ, dünyaya dair hükümler veren pratik aklın gereğine ve değerine, İlâhî sırları idrak etme iddiasında olan ve metafizik âlem hakkında görüşler sunan teorik aklın ise yetersizliğine inanır. Akıl, insan için bir üstünlük vesilesi, bir meziyettir. Zira insanın sahip olduğu cüz’î akıl; melek ve ruh gibi latiftir ve akl-ı külden bir parçadır. Melek ve şeytan nasıl birbirine zıtsa; akıl ve nefis de aynı şekilde tezat oluştururlar. (Mesnevî, III:3215-19) Aklın özelliği her işin sonunu düşünmek, nefsin özelliği ise âkıbetten habersiz olmaktır. (Mesnevî, II:1564) “Akıl galip olursa, nefsin zayıflar. Zira ağır biniciden eşek hâlsiz düşer.” (Mesnevî, II:1877) sözleri de aklın nefis karşısındaki üstünlüğünü dile getirir. Bu anlamda akılsız dost, gerçekte insan için düşmandır. (Mesnevî, II:2144-54)
“Akıl, Hakk’a ulaşma yolu değildir.” (Mesnevî, I:557) sözleriyle yalnızca aklın insana rehberlik etmesini yeterli görmeyen Mevlânâ, aklın aşkla birlikte olduğu zaman insanı yücelteceğine inanır. İnsanın cüz’î aklını şimşeğe benzeterek, şimşeğin anlık ışığıyla doğru yolu görmenin mümkün olmayacağına dolayısıyla insana yolunu aydınlatan ışığın aşk nuru olduğuna işaret eder. (Mesnevî, III:342-46) Zira akıl sınırlıdır. Görüşü ve gücü belli bir noktaya kadar ulaşır, bu noktadan sonra aşk devreye girerse insan istediği yolda ilerleme imkânı bulur. Mirac gecesinde Cebrail AS, Hz. Peygamber’e rehberlik ederken Sidre-i Müntehâ’ya gelince; “Bir parmak ucu daha yaklaşsam, yanarım.” diyerek orada kalmış, Hz. Peygamber ise Cenab-ı Hakk’a “kâbe kavseyn ev ednâ” (Necm, 53/9) âyetiyle belirtilen yakınlığa ulaşmıştır. Bu hadisede Cebrail AS aklı, Hz. Peygamber aşkı temsil ederler. Başlangıçta rehber veya muallim olan Cebrail AS belli bir sınırın ötesine geçemezken, Hz. Peygamber hiçbir canlıya nasip olmayan İlâhî yakınlığa mazhar olmuştur. (Mesnevî, I:1112-14) Bir başka örnekte de akıl engin denizlerdeki yüzücüye, aşk ise has erlerin gemisine benzetilir. Yüzücü sonunda boğulmaya mahkumken, aşka sarılan insan kurtuluşa yaklaşmış, âkıbetini garanti altına almıştır. (Mesnevî, IV:1424-29) Neticede Mevlânâ’nın tavsiyesi; yaratılış sırrına ulaşmak isteyen insanın sınırlı aklıyla yol almayı bırakması, aşkla yücelere kanatlanmasıdır. Zira akıl insanı dünya nimetlerine kavuşturur, ancak aşk gökleri insanın ayakları altına serer. (Mesnevî, V:3242-47)
İnsan-İlim
Kendisi de büyük bir âlim olan Mevlânâ; “Âlimin uykusu şüphesiz uyanıklıktır. Vay o cahillerle dost olan uyanık kişiye!” (Mesnevî, II:39) sözleriyle de belirttiği gibi cehaletin zararına, ilminse değerine inanır. Zira insanlık ilimle itibar kazanmıştır. İlim Hz. Süleyman’ın mührü gibidir, onunla bütün dünya insanın hükmü altına girer, dünya bir sûret, ilim ise onun canıdır. (Mesnevî, I:1071-72) İlim insana rehberdir ve insan ilmiyle bütün varlıklardan üstün olmuştur. (Mesnevî, II:3361) Ancak bütün bu vasıflara sahip olan ilim; insanın yaratılış sırrını idrak etmesini sağlayan, sevgiyle yoğrulan, akıl ve gönülde yer edinen ilimdir. Bu ilim insan için bir amaç değil, insanı yaratıcısına yakınlaştıran bir vasıta olmalıdır. Yoksa insana yaratılış gayesini öğretmeyen ilim, sahibi için yalnızca zahmet ve yorgunluktur. (Âriflerin Menkıbeleri, II:83) “İlmi eğer tenine kullanırsan yılan olur, gönlüne kullanırsan sana yâr olur.” sözleriyle; bilginin kalp ateşinde pişirilmesini, aşktan nasibini alarak insanın yolunu aydınlatması gerektiğini bildiren Mevlânâ, şeytan için; “Onun ilmi vardı ama imanının aşkı olmadığı için Âdem’de toprak suretinden başka bir şey göremedi.” (Mesnevî, VI:262) ifadesiyle ilmin ancak sevgiyle birlikte olduğu zaman insana ve insanlığa fayda getireceğini belirtir.
“Fikir odur ki insanı bir yola ulaştırır. Yol o yoldur ki, yolcusu padişah olur.” (Mesnevî, II:3237) sözleriyle de; Hz. Peygamber’in: “Allahım; sana sığınırım faydasız bilgiden, alçalmayan gönülden, doymayan nefisten, kabul edilmeyen duadan.” hadisi gereğince bilginin faydalı olanına inanır. Bu konu Mesnevî’de bir hikâye ile anlatılır: Bir bedevî devesine iki çuval yüklemiş çölde yolculuk ederken bir filozofla karşılaşır. Filozof ona yükünün ne olduğunu sorunca, bedevî; “Bir çuval buğdayla dolu, diğeri de onu dengelemek için kumla dolu.” der. Filozof; “Eğer buğdayı iki çuvala da bölseydin kum taşımana gerek kalmazdı.” deyince bedevî onun aklına, bilgisine hayran olur ve sorar; “Bu bilgiyle sen sultan mısın, vezir misin; malın, mülkün, öküzün, deven kaç tanedir?” Filozof cevabında padişah, vezir olmadığını, malı, mülkü, öküzü, devesi de olmadığını, hatta kalacak evi, bir gecelik yiyeceği bile bulunmadığını söyleyince; bedevî hiddetle; “Yanımdan uzaklaş ki uğursuzluğun bana geçmesin. Bunca aklın, bilginin sana faydası olmamış. Ben yine çuvalın birine buğday, diğerine kum yükleyeyim. Bu aptallık benim için daha iyidir.” der. Bu hikâye ile verilmek istenen mesaj, bilginin sözde ve nazariyatta kalmaması, hayata uygulanması, yaşanması, insana hizmet etmesidir. Yalnızca ilim sahibi olmak yeterli değildir; ilim, amelle birlikte olunca sahibine faydalı olur. (Fîhi Mâfih, 93) İlmi olup ameli olmayanlar sadece ilim muhafızıdır, âlim değildir. (Mesnevî, III:3060) Ancak bu niteliklere sahip olmak kolay değildir. Nefsinin isteklerine esir, rahatına düşkün, çabuk bıkan, kendisine güveni olmayan, zahmetlere sabretmeyen, dünyalık peşinde koşan insanlar ilim sahibi olamazlar. (Mesnevî, III: Dîbâce)
İnsan-Ahlâk
İslâm dininde güzel ahlâk, dinin temeli kabul edilmiş; “İmanı en kâmil olan mümin, ahlâkı en güzel olandır.”, “İnsan, ibadet ve taatle kat edemediği mesafeleri güzel ahlâkla alır.” veya “Mahşerde teraziye ilk konacak olan şey ahlâktır.” gibi hadislerle ahlâkın önemi ve değeri vurgulanmıştır. Mevlânâ da güzel ahlâk sahibi ve örnek insan olmanın tarifini verip, gönülleri eğitirken ahlâk ve ahlâkî hususlara özellikle dikkat çeker. Zira Mevlânâ; toplumun huzur ve barışı için öncelikle her bireyin kendi iç dünyasında huzur bulmasına, bunun ilk adımlarından birinin de sevgi ve güzel ahlâk sahibi olmakla gerçekleşeceğine inanır. İdeal insan modelini tanıtırken yalnızca güzel ahlâkın faziletini anlatmamış, aynı zamanda kötü ahlâkın olumsuzluklarını da dile getirerek, mukayeselerle ikaz yolunu benimsemiştir. Adalet-zulüm, alçak gönüllülük-kibir, doğruluk-hile ve yalan, cömertlik-cimrilik, kanaat-hırs ve kıskançlık gibi konularda Mevlânâ’nın düşüncelerinden bir kısmı aşağıda verilmiştir.
Adalet ve zulme dair: “Ağaçlara su vermek adalet, dikene su vermekse zulümdür. Adalet, bir nimeti yerine koymaktır. Her köke su vermeyi uygun sanma! Zulüm, bir şeyi lâyık olmadığı yere koymaktır ki bu da belâya kaynak olur.” (Mesnevî, V:1095-97) “Yoksulun gönlünü kebap edip yiyen zalim; iyice dikkat edersen görürsün ki, kendi budunu kızartıp yemededir.” (Mecâlis-i Seb’a, 23)
Alçak gönüllülük ve kibir hakkında: “Nice yüz bin yıl lanetlenmiş iblis, mümin kulların emiri idi. Âdem AS’a secde etmekte tam bir kibir gösterdi. Bu yüzden pis kokan bir leş gibi halka rüsva oldu.” (Mesnevî, I:3401-02) “İblisin kibriyle Âdem’in kulluğunu fark et de, Âdem’in kulluğunu tercih et.” (Mesnevî, IV:3366) “Kibir çirkin ama fakir için daha çirkin. Kar yağan soğuk bir günde ıslak elbise gibi.” (Mesnevî, I:2420) “Sen de toprak gibi tevazu madeni ol. Seni beylerin beyi yapayım. Su, yukarıdan aşağıya akar. Sonra aşağılarda iken yükselir. Buğday, yukarıdan yerin altına girer. Sonra bir başak olarak yükselir. Her meyvenin tohumu önce toprak olur, sonra göklere baş çeker.” (Mesnevî, I:459-62) “Hepimiz de Hak kudretinin oyuncağıyız. Zenginlik onundur, hepimiz de yoksuluz. Şu birbirinden üstünlük arayış da nedir? Sonucu hepimiz bir sarayın kapı yoldaşıyız.” (Rubâîler, 183) “Sen kendini beğenme yurdundan dışarı çıkarsan, her işin beğenilmiş olur.” (Rubâîler, 88)
Doğruluk, hile ve yalan: “Yalancılar, dinde vefalı olmadıklarından, her zaman yemin ederler, ama yeminlerinde durmazlar. Doğruların yemin etmeye ihtiyacı yoktur. Zira doğruluk, onların her zaman âdetidir.” (Mesnevî, II:2901-03) “Doğruyla yalanın kokusu bil ki, miskle sarımsak gibi nefesten belli olur.” (Mesnevî, VI:4929) “Yalan, gönüllerde şüphe doğurur. Doğruluğa da kalpteki huzur nişandır.” (Mesnevî, II:2762)
Cömertlik ve cimrilik hakkında: “Cömertlik cennet servisinin dalıdır. Bu dalı elinden bırakana eyvahlar olsun.” (Mesnevî, II:1286) “Ekin eken önce ambarı boşaltır, ama sonra hasılatı pek çok olur. Fakat tohum ambarda tutulursa, bu israftır. Fareler yiyip mahveder.” (Mesnevî, I:2335)
Kanaat, hırs ve kıskançlığa dair: “Ey oğul, bağını kes, kurtul; gümüşe, altına esaretin ne vakte kadar? Testiyi denize daldırsan, bir günlük rızktan fazlası kısmet olmaz. Harisin göz testisi doyar mı? Kanaatsiz, sedefte inci olmaz.” (Mesnevî, I:1921) “Su geminin içine girerse o batar; geminin altındaki su ise her tarafta nimettir.” (Mesnevî, I:1026) “Temiz bir göz, akıl ve kulak istiyorsan; muhakkak tamah perdelerini yırt.” (Mesnevî, II:575) “Nefsin için akranına haset etme. Zira haset, kötü işlerin en kötüsüdür. Kusur ve ayıbın mayası, bil ki hasettir. Şüphesiz o her şeyden daha zehirlidir.” (Mesnevî, II:812-13) “Yolda haset, boğazına sarılmasın. Zira şeytan, haset yüzünden reddolundu.” (Mesnevî, I:445)
İnsan-İbadet
Arapça ibadet kelimesinin Türkçe karşılığı kulluktur. “Ben cinleri de, insanları da ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” âyeti (Zâriyât, 51/56) insanın yaratılış sebebinin Cenab-ı Hakk’a kulluk etmek olduğunu açıkça belirtir. Mevlânâ da insanın her işe kâbiliyetli olmakla birlikte, asıl maksadının Allah’a kulluk etmek olduğunu, dünyaya geliş gayesinin, yaratılış sırrının kulluktan ibaret olduğunu defalarca dile getirir. (Mesnevî, III/3006-10; Fîhi Mâfih, 24-25) Bu konuyu izah ederken de kulluğun yalnızca söz ve düşünceyle gerçekleşemeyeceğini, ibadetlerin insanın yaratıcısına olan inancı, sevgisi ve kulluk şuuru için birer şahit olduğunu ifade eder: “Sevgi (kulluk) fikir ve mânâdan ibaret olsaydı, bize oruç ve namaz lüzumlu olmazdı. Bağlılık ve sevgiden eser olsun diye dostlar birbirine hediye verirler. O hediyeler, bağlılığın ve sevginin şahitleridir. Yani onlarda samimiyet ve beraberlik gizlidir. O ihsanlar, gönülde meydana gelen sevginin görünen şahitleridir.” (Mesnevî, I/2725-28) Diğer taraftan ibadetler insanın dürüstlüğüne, erdem sahibi olduğuna da şahitlik ederler: “Oruç; onun helâlden bile sakındığına, harama ulaşmasının imkânsızlığına şahittir. Zekat, malını dağıttığı için şahittir. Artık başkasının malına kem gözle nasıl bakabilir? Ama o şahitler yalancı iseler, İlâhî adaletin hâkimince makbul olmazlar.” (Mesnevî, V/184-192) Son cümleden de anlaşıldığı gibi ibadetin şartı samimiyetle yapılması, dinin emirlerini yerine getiren insanın kulluk gereğine inanması, şekilci ve taklitçi olmadan Cenab-ı Hakk’a tam bir teslimiyet içinde olmasıdır. Kısaca kulluk, önce gönülde filizlenmeli, sonra bedenen icra edilmelidir. Böyle gerçekleşen ibadetler insan için külfet değil, zevktir. (Mesnevî, II: 296-98)
İbadetten maksat Allah’ın rızasını kazanmak, O’na yaklaşmaktır. Bu yüzden müminin miracı olan namaz Cenab-ı Hakk’a yakınlaşma yolunda en önemli adımdır. (Mesnevî, IV: 11-12) Dünya hayatı gibi, dünyada yapılan her şey geçicidir. Ancak ibadetler ve ibadetlerin Allah yanındaki değeri kalıcıdır. (Mesnevî, IV: 780-83) Bir başka deyişle; ömür altın kesesine, geceyle gündüz de sarrafa benzer. Bu kese bir gün boşalacaktır. Yalnızca sevgi ve samimiyetin izini taşıyan ibadetler eksileni fazlasıyla tamamlayabilir. (Mesnevî, III: 127-28) Diğer taraftan yalnızca ibadetle Cenab-ı Hakk’a ulaşmak yorucu bir iştir ve binde bir kişiye nasip olur. İbadetin sevgiyle bütünleşmesi farzdır. Nitekim; “ ‘Hz. Ebu Bekir; namazı, orucu ve sadakası ile diğer ashaba tercih edilmedi. O, kalbindeki iman ile tekrim olundu.’hadisinde bildirildiği gibi Hz. Ebu Bekir’in başkalarına üstünlüğü, çok namaz kıldığı ve oruç tuttuğu için değildir; Cenab-ı Hakk’a duyduğu muhabbet sebebiyledir. Kıyamette namazları, oruçları, sadakaları getirip teraziye koyanlar. Fakat sevgiyi getirdikleri zaman, bu İlâhî aşk teraziye sığmaz. Bu yüzden asıl olan aşktır.” (Fîhi Mâfih, 325-26)
Sonuçta Mevlânâ’nın bu konudaki görüşleri özetle; İslâmiyet’in temel prensipleri olan bütün ibadetlerin gerekli olduğu ancak sevgi ve samimiyetle yerine getirildiği zaman amaca ulaşacağı ve makbul olacağı yönündedir.
İnsan-Kader ve İrade
İmanın şartlarından biri kaza ve kadere iman etmektir. Ancak insan iradesinin kader karşısındaki durumu kelâm ilminde bir tartışma konusu olmuş; bazı âlimler insanın her fiilinin Cenab-ı Hakk’ın tayin ettiği kadere bağlı olduğunu, dolayısıyla seçme hakkına sahip olmayan insanın yaptıklarından sorumlu tutulamayacağını savunurken; bir diğer grup da insanın sınırsız bir irade hürriyetine sahip olduğunu iddia ederek İlâhî kaderi inkâr noktasına gelmişlerdir. Mevlânâ’nın bu konudaki düşünceleri incelenince; onun orta yolu tutarak hem insanın irade hürriyetinin, hem de İlâhî takdirin mevcudiyetini kabul ettiği görülür.
Mevlânâ öncelikle İlâhî iradenin, insan iradesinin üzerinde olduğu ve kulun bu takdiri yenmesinin mümkün olmadığını belirtir. Cenab-ı Hak, irade ve kudret sıfatıyla her insan üzerinde bir takım tasarruflarda bulunur ki, insan bunları bertaraf edecek güce sahip değildir. Mevlânâ bu konuda birçok örnek verir. En çarpıcı örnek de Firavun ve Hz. Musa ile ilgilidir. Rüyasında saltanatını yıkacak bir peygamberin dünyaya geleceğini gören Firavun, bazı tedbirler alır. Önce bütün eşleri birbirinden ayırarak beklenen peygamberin doğmasını engellemek ister. Daha sonra müneccimlerden bu çocuğun dünyaya geldiğini öğrenince, o yıl doğan bütün erkek çocukları öldürtür. Hz. Musa’nın annesi çocuğunu ölümden korumak için, onu beşiğiyle Nil’e bırakır. Suda sürüklenen beşik, Firavunun sarayı önüne gelir ve Firavunun eşi çocuğun ölümüne mani olur, onu himayesi altına alır. Böylece Firavunun bütün tedbirleri boşa gider ve can düşmanı olduğunu bilmeden Hz. Musa’yı evinde büyütmeye başlar. (Mesnevî, III:843-980)
Bir diğer örnek de Hz. Ömer’le ilgilidir. İslâmiyet’i kabul etmeden önce Hz. Ömer Hz. Peygamber’i öldürmek ister, ancak onu görünce öfkesi geçer ve Müslüman olur. Kureyş müşrikleri onun Hz. Peygamber’in katili olarak dönmesini beklerken, o yüce Peygamber’in can dostu ve ona zarar vermek isteyenlerin düşmanı olarak geri döner. (Fîhi Mâfih, 248-51)
Bu örneklerde insanın tedbirle takdir dairesinden çıkmaya muktedir olmadığı anlatılır. İmanın esası olan kader inancı bu mahiyettedir. Bazı olaylar insanın düşüncesi, hayali ve isteği dışında gelişir ve bunlara karşı koymak elde değildir. Ancak insan bütünüyle de pasif değildir, seçme hakkına sahip olduğu konularda cüz’î iradesiyle karar verme hakkına sahiptir. Zira insana iyi ve kötüyü birbirinden ayırt etmek için akıl, ilim ve din verilmiş, doğru yolu öğrenmesi için kendisine rehber olacak peygamber ve kitaplar gönderilmiş, dünyada iken yaptıklarından sorumlu olacağı, buna göre ceza veya mükâfat verileceği bildirilmiştir. O hâlde insan cüz’î iradesiyle yaptıklarından sorumlu bir varlıktır.
“İki iş arasında tereddüde düşeriz. İhtiyâr olmasaydı bu tereddüt nasıl olurdu? İki eli ve ayağı bağlı kimse: ‘Bu işi mi yapsam, o işi mi?’der mi?” (Mesnevî, VI:413-14) sözleriyle tereddüdün seçme hakkına bağlı olduğunu belirten Mevlânâ; her işi kadere yükleyerek mesuliyetten kaçanları ikaz eder. Diğer yandan bir mesele karşısındaki aczimiz İlâhî iradenin, pişmanlığımız ise cüz’î irademizin varlığına delil olmaktadır. Yoksa iradesi olmayan insan yaptıkları neticesinde üzülme ve utanma duymazdı. (Mesnevî, I:644-45)
Neticede Mevlânâ’nın kader ve irade konusundaki düşünceleri özetle; cüz’î iradeyi reddedip, her fiilini Cenab-ı Hakk’a yüklemek ve sorumluluktan kaçmak isteyenlere karşı olduğu; insanın cüz’î iradesiyle iyiyi, doğruyu ve güzeli arama yolunda çalışması, elinden gelen gayreti sarf ettikten sonra kadere teslim olması yönündedir.
İnsan-Tevekkül ve Çalışma
İşini birine havale etmek anlamındaki tevekkül kelimesi, dinî bir terim olarak insanın yegâne vekil olan Allah’a kalben güvenip, bağlanması anlamındadır. Kur’an-ı Kerim’de birçok âyet tevekkülün gerekliliğini bildirir. Zira ilim, kudret ve irade sıfatlarıyla Cenab-ı Hak, bütün varlıklar üzerinde tasarruf hakkına sahiptir. Bu yüzden insan dünya işleri için elinden gelen gayreti sarf ettikten sonra; “Mevlâ görelim neyler / Neylerse güzel eyler” inancıyla Allah’a güvenerek takdire teslim olmalıdır. Mevlânâ bu konuyu bir örnekle izah eder: “Gemiye yükü yükleyince, artık yapacağın iş Hakk’a tevekkül etmektir. O yolculukta batacak mısın, kurtulacak mısın bilinmez. ‘Neticeyi bilmedikçe gemiye bir adım atmam. Bu yolda kurtulacak mıyım, yoksa boğulacak mıyım? Bu iki hâlden hangisidir, anlamalıyım. Ben diğerleri gibi sahil ümidiyle yola çıkmam.’dersen; tüccarlık yapamazsın. Onlar gayba aittir, sırdır, gizlidir.” (Mesnevî, III:3105-09)
Tevekkül konusunda dikkat edilmesi gereken önemli husus insanın kadercilik anlayışıyla tembellik etmesi değil; cüz’î iradesiyle doğru olanı seçtikten sonra çalışması, görünürdeki sebeplere riayet etmesi, neticede yalnızca kendisine ve yaptıklarına güvenmeden tam bir samimiyetle Allah’a itimat etmesidir. “Sade tevekkülle savaş olur mu? Bu tavla oynayanların tevekkül etmesi gibi olur.” (Mesnevî, IV:2922) ifadesiyle de belirtildiği gibi yalnızca tevekkül etmek, çalışmadan, gayret etmeden Allah’ın yardımını beklemek anlamsızdır. “Önce bineğini bağla, sonra tevekkül et” anlayışıyla her işin gereğini yerine getirdikten sonra hayır ve şerrin Allah’tan geleceği inancıyla İlâhî iradeye teslim olmalıdır. Böyle bir tevekkül anlayışı insanı bir yandan çalışmaya teşvik ederken; diğer yandan hem günlük sıkıntıları göğüslemekte insana yardımcı olur, hem de gelecek endişesi veya rızk kaygısı çekmesine engel olur.
Diğer yandan İslâm dini çalışmaya, helâl kazanca büyük değer verir. İnsanın nafakasını temin için çalışmasını ibadet telakki eden dinimizde, “bir lokma, bir hırka” düşüncesiyle çalışmayı terk edip fakirliğe mahkum olmak veya tevekkülü tembellik zannederek emeksiz nimet beklemek yanlıştır. Bu yüzden Mevlânâ “Önce çalışmak sonra tevekkül” anlayışına Mesnevî’de defalarca işaret eder: “Tevekkül iyidir, güzeldir; lâkin sebebe riayet de Peygamber’in sünnetidir. Çalışıp kazanmak, tevekküle tercih edilir. Şüphesiz böylece de Hakk’ın sevgilisi olursun. ‘Kazanan Allah’ın sevgilisidir.’hadisindeki mânâyı ve tevekkülde sebebe riayet yolunu gör.” (Mesnevî, I:948-51) “Peygamber; ‘Rızk kapısı kapalıdır. Kilitleri vardır.’buyurmuştur. O kilidin anahtarı; bizim çalışmamız, hareketimiz ve kazancımızdır. O kapının kilitsiz açılmasına yol yok. Talep olunmadan ekmek vermek Hakk’ın âdeti değildir.” (Mesnevî, V:2393-95)
Bu yüzden Mevlânâ’nın hayat görüşünde çalışmak, faal olmak, bitmeyen bir dinamizmle güçlüklerle mücadele etmek; en sonunda Allah’a güvenip, tevekküle yönelmek esastır. Bu konudaki iki rubâîsi onun düşüncelerini özetler: “El işten kalırsa, ayağınla diren. Ayağın da kalmazsa; bağır, seslen. Sesin de yoksa, aklınla işe giriş. Hasılı her solukta vefa göster.” (Rubâîler, 178) “Diken ekersen, gül devşiririm mi dersin? Gül dikmezsen, hiçbir fidan gül vermez sana. Dereler buğdaydır âdeta, bu dünya ise değirmen; fakat değirmene kerpiç götürürsen, ancak toprak elde edersin.” (Rubâîler, 222)
İnsan-Dünya
Mevlânâ’nın insanlara bir diğer ikazı kulluk sorumluluğunun, dünyaya geliş sebebinin unutularak maddiyata aşırı bağlanmak, dünyaya dair isteklerde hırsa kapılmak konusundadır. Kur’an-ı Kerim’de dünya hayatı: “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, eğlence, bir süs; aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlat sahibi olma isteğinden ibarettir. Tıpkı bir yağmur gibidir ki bitirdiği, ziraatçilerin hoşuna gider. Sonra kurur da, sen onun sapsarı olduğunu görürsün; sonra da çerçöp olur. Dünya hayatı aldatıcı bir geçimlikten başka bir şey değildir.” (Hadîd, 57/20) âyetiyle anlatılır. Dünya ve dünyadaki her şey geçicidir. Bu sebeple insanların bir misafirhaneye benzeyen dünyaya bağlanması ve bütün enerjilerini dünya nimetlerine kavuşmak için harcamaları, hırslarının esiri olmaları hatadır. Mevlânâ; yaratıcısını, dünyaya geliş gayesini ve kulluk görevini unutarak maddiyat peşinde koşanlar için çarpıcı benzetmeler kullanır: Dünyaya sımsıkı sarılmak, ham meyvenin dalına sıkıca tutunması gibi hamlıktır. (Mesnevî, III:1298-1302) “Gönlünü dünyaya veren, bir parça ekmeğe imanını satan gibidir.” (Rubâîler, 16) “Dünyaya bağlanan insan, âleme sultan olsa da, gerçekte ölüdür.” (Rubâîler, 196) Dünyaya âşık olanlar; duvara akseden ışığın güneşten geldiğini idrak edemeyip duvara âşık olanlar gibidir. Işık duvardan çekilince ebedî hüsranla baş başa kalırlar. Ya da dünyaya sarılan kişi kuş zannederek kuşun gölgesini yakalayan avcıya benzetilir. (Mesnevî, I:1911-12) İlâhî sevgiden nasibini almayıp; mal, mülk, makam sevgisiyle maddî ve geçici bir hayata gönül veren insan, ruhunu aşk kanatlarıyla yükselmekten alıkoymuş, kendisini hırs zinciriyle sımsıkı bağlamıştır. Oysa insan için yapılması gereken; bir imtihan yeri olan dünyada; “Sizin en hayırlınız; dünyası için âhiretini, âhireti için de dünyasını terk etmeyendir.” hadisi gereğince geçici dünya hayatı ile ebedî âhiret hayatı arasında doğru tercih yaparak, sınırlı ömrünü dengeli harcaması; dünya dolusu malı olsa bile mala mülke kul olmadan, bunları kendisine kul etmesi; dünyaya sultan olsa da Hakk’ın kulu olduğunu unutmamasıdır. Zira bu dünyadan ayrılmak kaçınılmazdır: “Dünya mülkü baştan başa, insanın başına baş ağrısından başka bir şey getirmez. A aklı kıt, başında bu kadar baş ağrısı çekme. Güneşle ayı taç edinip, başına vurunsan bile; ömür sona erince bir kerpice baş koyacaksın.” (Mektuplar, 36)
İnsan-Ölüm
“Her nefis (canlı) ölümü tadacaktır. Sonunda bize döndürüleceksiniz.” (Ankebût, 29/57) ve “Biz Allah’a aidiz ve yine O’na döneceğiz.” (Bakara, 2/156) âyetleri ölümün her canlı varlık için mukarrer olduğunu bildirirler. Diğer yandan bu âyetler ölümü insanoğlu için bir yok oluş değil; aslına dönmesi, Allah’a, ebedî ve gerçek hayata kavuşması olarak niteler. Bu yüzden Mevlânâ, insanlar için büyük bir korku sebebi olan ölüme kara gözlükle bakmamış, ölümü gurbetten kurtulup, sevgiliye kavuşmak olarak nitelemiştir: “Ölürsem ben, öldü demeyin. Çünkü ölüydüm, dirildim; dost aldı, götürdü beni.” (Rubâîler, 100) Bu yüzden onun dünyadan ayrıldığı geceye de “şeb-i arûs” (düğün gecesi) denir.
Tasavvufta iki çeşit ölüm anlayışı mevcuttur: “Zarurî” ölüm ve “iradî” ölüm. Zarurî ölüm, her canlının tadacağı tabiî ölümdür; bir tükeniş veya yok oluş değil, ruhun beden kafesinden kurtulması, maddî âlemden ayrılıp manevî âleme geçişi, insanla Allah arasındaki perdelerin kalkmasıdır. İradî veya ihtiyarî ölüm ise; “Ölmeden önce ölünüz” prensibiyle insanın nefsinin elinden kurtulması, geçici dünya heveslerini terk ederek bütün benliğini Allah’ın varlığında eritmesidir. Tasavvufta “fenafillah” terimiyle ifade edilen iradî ölümü Mevlânâ şu sözlerle anlatır: “O’nun yanında iki ben sığmaz. Sen: ‘Ben!’diyorsun; o da ‘Ben!’diyor. Ya sen öl, ya O ölsün ki, ikilik kalmasın. Fakat O’nun ölmesi imkânsızdır. Bu ne hariçte, ne de zihinde mümkün olur. ‘Çünkü O, ölmeyen bir diridir.’(Furkan, 25/58) O; o kadar lütufkârdır ki, imkân olmuş olsaydı senin için ölürdü. Fakat mademki O’nun ölmesi imkânsızdır, o hâlde bu ikiliğin yok olması ve O’nun sana tecelli etmesi için, sen öl.” Bu ifadeler, insanın henüz hayatta iken nefsini öldürüp ruhunu yüceltmesini, kendisiyle yaratıcısı arasında perdeler oluşturan dünya ve nimetlerine olan bağlılıktan kurtulmasını öğütler.
Diğer taraftan ölüm düşüncesi birçok insan için korkutucudur. Ölüm korkusunu açıklarken Mevlânâ, ölümü bir aynaya benzetir. İyi insanlar için ölüm güzel, kötüler için de çirkindir. Dolayısıyla insanı korkutan husus ölüm değil, aynada gördükleri kendi çirkinlikleri ve kendi hatalarıdır. (Mesnevî, III:3458-65) Bu yüzden ölüm gerçeğini kavramak, dünyaya gönül bağlamamak, kaçınılmaz sonu güzel ve hayırlı işlerle geçen bir ömrün sonundaki mükafat hâline getirmek, âhiretteki ebedî hayat için hazırlık yapmak, dostun huzuruna eli boş çıkmamak gerekir: “Hiçbir ölü, öldüğü için hasret çekmez. Ancak taatinin azlığına yanar. Yoksa ölen kimse; kuyudan ovaya çıkmış, zevk u safa meclisine ulaşmıştır. Orası doğruluk yeridir, orada yalan yoktur. Ayranla sarhoş olan, has şarabı ne bilsin? Orası öyle bir doğruluk yurdudur ki, Hak onlarla beraberdir. Su ve çamurdan (bedenden) kurtulmuş, nur ile dostturlar. Bu hayat için iki nefesin kaldı. Bari gayret et de, ercesine öl.” (Mesnevî, V:1774-79)
Sonuç:
Büyük Türk mütefekkiri ve mutasavvıfı olan Mevlânâ’nın tefekkür anlayışı, eserlerinde görüleceği üzere din, ilim ve tasavvuf süzgecinden geçirilmiş, iman ve sevgi potasında eritilmiş, zaman ve mekânla aşınmayan türden sağlam bir zemin üzerine inşa edilmiştir. Düşünceleri, İlâhî sevgiyle olgunlaşan ideal insanın yolunu aydınlatmağa yöneliktir. Örnek insan olmanın, dolayısıyla huzurlu topluma kavuşmanın yollarına dair mesajları günümüzde insanlığın dertlerine deva olmaya yeterli mahiyettedir.

KAYNAKLAR:
Ahmed Eflâkî, Âriflerin Menkıbeleri, Çev.: Tahsin Yazıcı, C. I-III, Ankara 1953-1954.
Mevlânâ Celâleddin, Dîvân-ı Kebîr, Haz.:Abdülbaki Gölpınarlı, C. I-VI, 2. bs., Ankara 2000.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî-i Şerîf, Aslı ve Sadeleştirilmişiyle Manzum Nahîfî Tercümesi, C.I-VI, İstanbul 1967-1972.
Mevlânâ Celâleddin, Mecâlis-i Seb’a-Yedi Meclis, Haz.; Abdülbaki Gölpınarlı, Konya 1965.
Mevlânâ Celâleddin, Rubâîler, Haz.: Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul 1964.
Mevlânâ, Fîhi Mâfih, Çev.:Meliha Ülker Tarıkahya (Anbarcıoğlu), İstanbul 1985.
Mevlânâ Celâleddin, Mektuplar, Çev. ve Haz.: Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul 1963.
Yeniterzi, Emine, Mevlânâ Celâleddin Rûmî, 4. bs., Ankara 2001.


(EMİNE YENİTERZİ SPOT BİLGİ)

Her şeyi terk et; öyle gel bize...
Her kim fakirlik dünyasına girmek istiyorsa evvela dünyanın dörtte birini terk etsin; her kim fakirliğin sırrını anlamak ve orada dolaşmak istiyorsa dünyanın yarısını terk etsin; her kim Muhammed’e yaraşır fakirliği isterse, bütün dünyayı tekmeleyip bıraksın. Her kim Muhammed’in olgunluk derecesine ulaşmak isterse, dünya ve Ahireti terk etsin ki sonunda Allah’a ulaşabilsin ve hâlis bir kul gibi yüce Allah için Allah’tan başka şeyleri terk etsin. İşte o zaman dünya, ukba ve onların içinde ne varsa böyle hâlis ve muhlis bir kula feda olur.
Eğer bekâ istiyorsan dünyayı;
Likâ istiyorsan, ukbayı bırak.
Eğer Allah’ı istiyorsan dünyayı da, ukbayı da,
bütün kevn ü mekânı da bırak;
Öyle gel bize.
Mevlâna
(Eflâkî, Âriflerin Menkıbeleri, I, 116-117)
___________________________________________________________________________

Mevlâna ve İnsanlık
Anadolu Türk tarihi maddî kuvveti temsil eden kahramanlar ile manevî kuvvete sahip evliyâların eseridir. Tabi ki bu iki büyük kuvvet arasında toprağı işleyen zenaât erbâbının da rolü vardır. Fakat onlar eski çağlarda yukarda belirtilen iki kuvvete, maddî ve manevî kuvvete tâbidirler.
Kahramanlar (gaziler), bu ülkeyi fethetmişler ve devlet kurmuşlar (Türk hükümdarlarının çoğu gazidirler); köylüler ve zenaât erbabı, köyleri ve şehirleri kurmuşlar; evliyâ ve ulemâ ise onlara ruh ve mânâ vermişlerdir.
Anadolu Türk tarihi bu üç sosyal tabaka arasında “işbirliği” ve “denge” bulunduğu zaman yükselmiş; bunlardan biri bozulduğu vakit sarsılmış, dağılmış veya çökmüştür.
Bu kuvvetlerden acaba hangisi daha üstündür denilecek olursa, hangisi bugüne kadar yaşamış ise, o diye cevap verilebilir.
Selçuklu ve Osmanlı devletleri, bütün gazileri ve zenaât erbabı ile çoktan tarihe karıştıkları halde, Mevlâna, Yunus Emre ve Hacı Bektaş-ı Veli gibi Anadolu Türklerinin maneviyat sultanları, insanlar üzerindeki tesirlerini hâlâ devam ettiriyorlar.
Acaba bunun sebebi ve sırrı nedir? Bunun sebebi ve sırrı, onların ağızlarından düşürmedikleri bir kelimede gizlidir: Aşk!
Mevlâna, Yunus, Hacı Bektaş-ı Veli, Türk halkının en çok değer verdiği şeyi, yani; insanlık sevgisini temsil ederler. İnsanları bir araya getiren, birleştiren ve kaynaştıran sevgidir.
Sevgi, Ben’in kendi dağını aşarak O’na uzanmasıdır. Sevgi Ben’i başkalarına bağlar. Açın bu üç büyük Anadolu evliyâsının eserlerinin hepsini Yunus’un:
“Sevelim Sevilelim
Dünya kimseye kalmaz”
sözlerinin çeşitli ifadelerini bulursunuz.
Bu üç veli arasında en büyüğü, şahsiyeti ve eserleriyle Mevlâna’dır.
Yunus, bir şiirinde söylediği üzere, Mevlâna’nın “görklü yüzüne âşık” bir derviş-şâirdir. Şiirlerini Türkçe der; ama ilhamını Mevlâna’dan alır.
Hacı Bektaş-ı Veli’nin eserlerinden çok menkıbeleri ve geleneği bugüne kadar gelmiştir. Mevlâna’nın ise hem menkıbeleri, hem geleneği, hem de eserleri ortadadır.
Mevlâna bir Ortaçağ adamıdır. Onu menkıbe, gelenek ve eserleriyle olduğu gibi kabul etmek, fakat dışta kalmayarak, ruhuna erişmek lâzımdır. Ona izafe edilen menkıbeleri psikolojik, sosyal veya metafizik açıdan tefsir etmek mümkündür.
Geleneği, Semâ ve âdâbı hiçbir yoruma ihtiyaç göstermeyecek kadar güzel ve tesirlidir.
Eserlerine gelince, “alabildiğine derinleştirilecek” sözlerle doludur.
Mevlâna’yı üstün kılan en büyük âmil, hiç şüphesiz İslâmî akideye bağlı kalarak bütün insanlığa hitap etmesindedir.
Kimse Mevlâna’nın Müslümanlığından şüphe edemez. Fakat onda öyle bir güç vardır ki, yalnız Müslümanları değil, diğer dinlere mensup olanları, hattâ dinsizleri de kendisine celp eder.
Onun bu tesir gücünü, teknik çağda da sürdürdüğünü görmek için her yıl Aralık ayında Konya’da yapılan merasimlere bakmak yeter. Bu ayda dünyanın her yerinden, her din ve mezhebe mensup olan insanlar Konya’ya gelirler, onun türbesini huşû ile ziyaret ederler. Dünyanın hiçbir yerinde, birbirinden ayrı gönüller, Mevlâna Dergâhında olduğu gibi, aynı mumun pervanesi olmazlar.
Bu mucizenin Türkiye’de olması, Türk milletinin ve Türkiye’nin üstün ve mânâlı yönlerinden birini gösterir: Türkler dünyaya insanları birleştirmek için gelmişlerdir. Eskiden bu fonksiyonu cihangir devletler kurmak suretiyle ifa ediyorlardı. Bugün dünyaya Mevlâna, Yunus, Nasrettin Hoca gibi ruh adamlarını yollamak suretiyle yapıyorlar.
İnsanların ve milletlerin, kendi şahsiyet ve varlıklarını muhafaza ederek birbirlerini sevmeleri güzel bir şeydir. Teknik medeniyetin ezdiği ve bozduğu insanlık, bugün Mevlâna gibi “sevgi telkin eden” büyük gönül adamlarına her çağdan daha çok muhtaçtır.
Her şey gösteriyor ki, teknik iyi kullanılırsa faydalı, hattâ mucizeli bir şey olmakla beraber, insanın gönlünü dolduran bir varlık değildir. İnsan ekmek ve hürriyet kadar, sevgiye de muhtaçtır.
Türkiye’yi şehirler, fabrikalar, yollar ve köprülerle donatırken, bizi biz yapan en büyük kıymeti; Mevlâna, Yunus ve Hacı Bektaş’ların büyük sevgi geleneklerini unutmayalım.
Hani halk şairi :
“Güzeller de olmasa bu dünya neye yarar?”
der ya, teknik için de aynı şey söylenebilir: Sevgi olmasa teknik kaç para eder?
İşçi ve patron fabrikadan çıktıktan sonra nereye giderler dersiniz? Tabi ki sevdiklerinin yanına!
Prof. Dr. Mehmet KAPLAN

(Hisar Dergisi, Ocak, 1974)
___________________________________________

Mustafa Kemal ATATÜRK ve MEVLANA

Yıl 1922... Kasım ayının 1'i... Büyük önder, büyük devrimci, Türk milletinin başöğretmeni ve dünya ülkelerinin gelecekte kendisini örnek alacağı seçilmiş insan Gazi Mustafa Kemal Paşa Türkiye Büyük Millet Meclisi' ndeki konuşmasını yapmak için kürsüdeki yerini alıyor. O şimşekler çakan gözleri ile arkadaşlarına bakıyor ve konuşmasına şu cümle ile başlıyor: "Efendiler! Tanrı birdir, büyüktür...”. Evet, o büyük insan gerçek bir dindardı. Belirli çevrelerin daha baştan itibaren Atatürk’ün sözde dinsiz ve dine karşı olduğunu yaymak istemelerine rağmen, o laik zihniyete sahip “dindar” bir kişiydi. O, kalıplara sığmayan, şekilcilikten uzak, gösteriş içermeyen ve Hz.Muhammed'in buyurduğu “yüksek ahlak” üzerine kurulmuş dinin aşığıydı. O İslamiyet’in kaynağındaki saf şekline bağlıydı.

29 Ekim 1923’de Fransız yazar Maurice Pernot’ya verdiği demeçte bu saflığı kendisi şöyle tanımlıyor: “Türk milleti daha dindar olmalıdır. Yani bütün sadeliği ile dindar olmalıdır demek istiyorum. Hakikate bizzat nasıl inanıyorsam dinime de öyle inanıyorum. Şuura muhalif, terakkiye mani hiçbir şey ihtiva etmiyor. Halbuki, Türkiye’ye istiklalini veren bu Asya milletinin içinde daha karışık, suni itikatlardan ibaret bir din daha vardır. Fakat bu cahiller, bu acizler sırası gelince aydınlanacaktır.”

Başöğretmen Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Konya konuşmaları, Atamızın din hakkındaki görüşlerini ortaya koyması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. İşte 20-23 Mart 1923 tarihleri arasında Konya’yı ziyareti sırasında yaptığı konuşmadan bölümler: “İslamiyet’in ilk parlak devirlerinde geçmişin mahsulü olan sağlıksız adetler bir zaman için kendini göstermemiş ve yüze çıkmamışsa da, biraz sonra İslamiyet’in gerçeklerine sarılmaktan İslam esaslarına göre hareket etmekten çok, geçmişin mirasa olan adet ve inançları dine karıştırmaya başlamışlardır.Bu yüzden İslamiyet’e dahil bir akım kavimler, İslam oldukları halde düşmeye, sefalete, geriliğe maruz kaldılar. Geçmişlerin kötü ve batıl alışkanlıkları ve bu suretle gerçek İslamiyetten uzaklaştıkları içinkendilerini düşmanlarının esiri yaptılar.
Bu İslam kavimleri içinde Türkler, milli gelenek ve görenekleri itibariyle bir taraftan İran, diğer taraftan Arap ve Bizans milletleri ile temas halindeydiler. Şüphe yok ki temasların milletler üzerinde etkileri görülür. Türklerin temas ettiği milletlerin o zamanki medeniyetleri ise çökmeye başlamıştı. Türkler bu milletlerin kötü adetlerinden, fena yönlerinden etkilenmekten nefislerini men edememişlerdir. Bu hal, kendilerinde bozukluk, cehalet ve insanlıktan öte zihniyetler doğurmasından uzak kalmamıştır. İşte gerileyişimizin belli başlı sebeplerinden birini bu nokta teşkil ediyor.

Milletimizin gerçek din bilginleri, din bilginlerimiz arasında da milletimizin hakkıyla iftihar edebileceği bilginlerimiz vardır. Fakat bunlara mukabil ilim kisvesi altında hakikatten ilimden uzak, gereğince ilim tahsil edememiş, ilim yolunda layığı kadar ilerleyememiş hoca kıyafetli cahiller vardır. Bunların ikisini birbirinekarıştırmamalıyız.

Efendiler, gerçek din bilginleri ile dine zararlı ulemanın birbirine karıştırılması Emeviler zamanında başlamıştır. Bilindiği üzere Sıffın vak'asında Hz.Ali’nin ordusuna karşı mızrak uçlarına Kur’an-ı Kerimsayfalarını takarak saldırdılar. İşte o zaman dine fesatlık, İslam arasına nefretlik girdi ve o zaman hak olan Kur’an, haksızlığa kabule vasıta yapıldı. Halifelik hile ile el değiştirdi. Ondan sonra bütün müstebit hükümdarlar dini hep alet edindiler. İhtiras ve istibdatlarını kabul ettirmek için hep ulema sınıfına başvurdular.Gerçek ulema, dini bütün bilginler, hiçbir zaman bu müstebit taç sahiplerine uymadılar. Onların emirlerini dinlemediler, tehditlerinden korkmadılar. Bu gibi ulema kamçılar altında dövüldü, memleketlerinden sürüldü, zindanlarda çürütüldü, darağaçlarında asıldı. Lakin onlar yine o hükümdarların keyfini dine alet etmediler. Fakat gerçek durumda bilgin olmamakla beraber, sırf o kisvede bulundukları için bilgin sanılan, menfaatine düşkün, haris ve imansız bir takım hocalar da vardı. Hükümdarlar işte bunları ele aldılar ve işte bunlar, dine uygundur diye fetva verdiler. İcap ettikçe yanlış hadisler bile uydurmaktan çekinmediler. İşte o tarihten beri saltanat tahtında oturan, sarayda yaşayan kendilerine halife namı veren baskıcı hükümdarlar bu gibi hoca kıyafetli cahillere iltifat edip, onları himaye ettiler. Hakiki ve imanlı ulema her vakit ve her devirde onların kinini çekti.

Böyle yapan halifelerinin ve din bilginlerinin arzularına muvaffak olmadıklarını tarih bize misallerle izah ve ispat etmektedir. Artık bu milletin ne böyle hükümdarlar, ne böyle alimler görmeye tahammülü ve imkanı yoktur. Artık kimse böyle hoca kıyafetli sahte alimlere önem verecek değildir. Eğer onlara karşı benim şahsımdan bir şey anlamak isterseniz; derim ki, ben şahsen onların düşmanıyım. Onların menfi yöndeatacakları bir adım, yalnız benim şahsi imanıma değil, o adım benim milletimin kalbine havale edilmiş kanlı bir hançerdir. Benim ve benimle hemfikir arkadaşlarımın yapacağı şey mutlaka o adamı tepelemektir.”

Evet, yıllar önce ve olağanüstü şartlarda kullanılmış bu ifadeler Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK’ün ne kadar büyük bir kimliğe sahip olduğunun ispatıdır. Yüce Atatürk’ün Hz.Muhammed'e duyduğu büyük sevgi ile birlikte Hz.Mevlana’nın da fikirlerine duyduğu hayranlık onun tüm hayatını ve icraatlarını etkilemiş, din konusundaki ifadelerine temel teşkil etmiştir. Bir Konya ziyareti sırasında söylediği şu sözler Hz.Mevlana'ya gösterdiği sevgi ve saygının delili gibidir: “-Ne zaman bu şehre gelecek olsam, içimde bir heyecan duyarım. Hz.Mevlana düşünceleriyle benliğimi sarar. O çok büyük bir dahi, çağları aşan bir yenilikçi...”
Evet...Yüce Atatürk sahip olduğu hayat görüşünün kaynağını işte bu sözleriyle özetleyivermiştir.
Çankaya köşkündeki dil çalışmaları toplantısında Konya Mevlevi Dergahı eski postnişinlerinden Veled İzbudak Çelebi de davet edilmişti. Söz dönüp dolaşıp Hz.Mevlana’ya gelmiş, yüce Atatürk şunları söylemişti:

“- Mevlana, Müslümanlığı Türk ruhuna intibak ettiren büyük bir reformatör... Müslümanlık aslında geniş manasıyla hoşgörülü ve modern bir dindir. Araplar onu kendi bünyelerine göre anlamış ve tatbiketmişlerdir. Sıcak bir iklimde oturan, suyu nadiren kullanan, genel bir hareketsizlik içinde ömür süren Badiye Arapları için günde beş vakit abdest ve namaz, çok ileri seviyede bir yaşama hareketidir. Hz.Muhammed insanları uyuşukluktan harekete sevk etmiştir. Sarp dağlar, yüksek yaylalarda at koşturan, erimiş kar suları ile yıkanan Türkler için abdest ve namaz çok tabii olmuştur. Mevleviliğe gelince, o tamamen dönerek ayakta ve hareket ederek Allah’a yaklaşma fikri, Türk dehasının en tabii ifadesidir."

İşte Yüce Atatürk'ün İslamiyet'e şekilcilik katarak onu asıl ruhundan uzaklaştıranlara verdiği en mükemmel mesajlardan birisi. O birçok kez dinin insanlık tarafından gerçek boyutlarıyla anlaşılmadığını belirtirken, Hz.Mevlana’nın da yanlış ve eksik yorumlandığına da temas etmiştir. Bir gün Konya milletvekili Naim Onat’ın sözde Mevlana'yı yermek istemesi üzerine Atatürk’ün söylediği şu sözleri bugün bile üzerinde ibretle düşünülmesi gereken ifadelerdir:
“-Eğer Mevlana’yı sizler gibi kavramak gerekirse, o büyük insanın ruhu dertlenir, biz de belki bir saygısızlık göstermek zorunda kalırdık. Mevlana’yı ululuğuyla kavrayabilmek için medresenin dar kapısından geçmemiş olmak gerek.”

Gazi Mustafa Kemal Paşa Konya’ya yaptığı toplam dokuz ziyareti sırasında her sefer önce Hz.Mevlana’nın makamının bulunduğu Türbe-i Saadeti ziyaret etmeyi ihmal etmemiş, tekke ve zaviyelerin işlevlerini tamamlaması ve dolayısıyla kapatılması yönünde çıkan yasa sırasında Hz.Mevlana’nın türbesini müze haline dönüştürerek tüm insanlık alemine açık halde kalmasını sağlamıştır.

Bununla ilgili bilgiler 22 Aralık 1987 yılında yayınlanan Hürriyet gazetesinde çıkan bir haberde şöyle dile getirilmiştir:

Atatürk, Konya'daki Mevlana Dergahı ve türbesini, Konya'ya ilk gelişi olan 3 Ağustos 1920 günü ziyaret etmiş ve bu ziyaretten pek etkilenmişti. Daha sonra ziyaretlerinde Mevlana Türbesini ziyaret etmeden Konya'dan ayrılmamıştır. 3 Nisan 1922 günü ziyaretlerinde, kendisi için açılan Sema meydanında hazır bulunmuş, 22 Mart 1923 günü yaptığı ziyarette postnişin Abdülhalim Çelebi'nin davetlisi olarak dergahta yemek yemiş, Hz.Mevlana'nın büyüklüğü üzerine takdir ve hayranlık dolu sözler söylemiştir.

Cumhuriyet'in ilanından sonra, tekke ve türbelerin kapatılması hazırlıkları yapılırken, Başbakan İsmet İnönü'ye "Mevlana Dergahı ve türbesinin kapatılmayarak kendi eşyası ile birlikte müze olarak düzenlenmesi ve ziyarete açılması"emrini vermiştir. Bir süre sonra, Bakanlar Kurulu kararı ile dergah, müze haline getirilmiştir.

Atatürk, 18 Şubat 1931 günü Konya'ya 9'uncu defa geldiği zaman, Konya'da 11 gün oturmuş, bu arada 21 Şubat 1931 gününü tamamen artık müze halinde ziyarete açık bulundurulan Mevlana Müzesi'nde geçirmiştir.

Bu ziyaret sırasında eski Konya Milletvekillerinden Fuat Gökbudak ve o günlerde Konya Azar-ı Atika Müzesi müdürü olan Yusuf Akyurt'un ayrı ayrı anlattıklarına göre, Atatürk müze müdürünün odasına girer girmez, niyaz penceresi üzerindeki rubaiyi görmüş, Farsça'yı çok iyi bilen Hasan Ali Yücel'e tercümesini yaptırmıştır. Atatürk tercümedeki: "Ey keremde, yücelikte ve nur saçıcılıkta güneşin, ayın, yıldızların kul olduğu sen. Garip aşıklar, senin kapından başka bir kapıya yol bulmasınlar diye öteki bütün kapıları kapanmış, yalnız senin kapın açık kalmıştır." ibaresini işitir işitmez şöyle demiş:

"Hz.Mevlana'nın büyüklüğü burada bir kere daha kendini gösterdi... Doğrusu ben, 1923 yılındaki ziyaretim sırasında, bu dergahı kapatmayalım Müze olarak halkın ziyaretine açalım, diye düşünmüş; bir yıl sonra dergah ve tekkelerin kapatılması kanunu çıkar çıkmaz İsmet Paşa'ya Mevlana dergahı ve türbesini kendi eşyası ile Müze haline getir emrini vermiştim. Görüyorum ki, şu okuduğumuz rubainin hükmünü yerine getirmişim. Bakınız ne kadar mükemmel bir Müze olmuş..."

Değerli tarihçi Cemal Kutay’ın ifadelerine göre, Mustafa Kemal’e emrindeki yardımcılarının “Paşam Hz.Mevlana’nın makamını müze haline getirmeniz üzerine halk buraya akın etmeye başladı. Bu bir sakıncadoğurmasın” demeleri üzerine Atatürk’ün verdiği cevap ilginçtir:

“-Eğer, Hz.Mevlana’yı hakkıyla tanımak ve benimsemek için ziyarete gitmekte olduklarına inansam öteki dergahların da açılmasını sağlardım. Çünkü, Hz. Mevlana’yı tanımak ve anlamak zaten diğer tüm tehlikeleri de ortadan kaldırmaktadır.”